یبوست بعد از عمل جراحی یکی از مشکلات شایع دوران نقاهت است. این مشکل فقط به جراحی های شکمی محدود نمی شود و بعد از عمل هایی مانند جراحی بینی، سزارین، رحم، تیروئید، کیسه صفرا، فتق و حتی جراحی هموروئید هم ممکن است ایجاد شود.
علت یبوست بعد از جراحی معمولا یک عامل واحد نیست. کاهش فعالیت، تغییر رژیم غذایی و میزان مصرف مایعات، اثر داروهای مسکن و تغییر موقت حرکات روده می توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
در این مقاله بررسی می کنیم چرا بعد از عمل یبوست ایجاد می شود، کدام جراحی ها بیشتر با آن همراه هستند و برای پیشگیری و درمان آن چه کارهایی می توان انجام داد.
درباره یبوست بعد از عمل جراحی
یبوست فقط به معنی چند روز دفع نداشتن نیست. مدفوع سفت و خشک، دفع سخت یا دردناک، احساس تخلیه ناقص و کاهش دفعات اجابت مزاج نسبت به الگوی طبیعی فرد نیز از نشانه های یبوست هستند.
بعد از جراحی، بدن برای مدتی از شرایط عادی خارج می شود. بیمار کمتر حرکت می کند، ممکن است کمتر آب و غذا بخورد و برای کنترل درد نیز دارو مصرف کند. ترکیب این عوامل می تواند حرکت روده را کاهش دهد.
در جراحی های شکمی یک مسئله دیگر هم اهمیت دارد: ایلئوس یا کاهش موقت حرکات روده بعد از جراحی. این حالت با یبوست ساده تفاوت دارد و می تواند با نفخ، تهوع، استفراغ و ناتوانی در دفع گاز همراه باشد.
دلایل اصلی بروز یبوست بعد جراحی
1. مصرف داروهای مسکن
یکی از مهم ترین دلایل یبوست بعد از عمل، مصرف مسکن های اپیوئیدی است. داروهایی مانند مورفین، کدئین، ترامادول، اکسی کدون و فنتانیل می توانند حرکات روده را کاهش دهند و باعث سفت شدن مدفوع شوند.
به همین دلیل در بیمارانی که بعد از عمل مسکن اپیوئیدی دریافت می کنند، توجه به پیشگیری از یبوست اهمیت بیشتری دارد.
2. کاهش تحرک
بعد از جراحی، بیمار برای مدتی بیشتر در تخت است و فعالیت بدنی کاهش پیدا می کند. حرکت بدن به تحریک حرکات روده کمک می کند و کاهش فعالیت می تواند یبوست را تشدید کند.
3. کم شدن مصرف آب
تهوع، بی اشتهایی یا ترس از خوردن و آشامیدن بعد از عمل می تواند مصرف مایعات را کاهش دهد. کمبود مایعات باعث می شود مدفوع آب بیشتری از دست بدهد و دفع آن سخت شود.
4. تغییر رژیم غذایی
بعد از بعضی جراحی ها، بیمار چند ساعت یا چند روز رژیم غذایی متفاوتی دارد. کاهش مصرف میوه، سبزیجات و غلات کامل می تواند دریافت فیبر را کاهش دهد.
5. اثر خود جراحی بر حرکات روده
بیهوشی و به ویژه جراحی های شکمی می توانند برای مدتی حرکات دستگاه گوارش را کاهش دهند. در جراحی هایی که روده دستکاری می شود، این مسئله اهمیت بیشتری دارد.
6. به تعویق انداختن دفع
گاهی بیمار به دلیل درد محل جراحی یا ترس از فشار آوردن، نیاز به دفع را به تعویق می اندازد. این کار می تواند باعث سفت تر شدن مدفوع شود.
کدام داروها بعد از جراحی باعث یبوست می شوند؟
مهم ترین داروهای مرتبط با یبوست عبارتند از:
- مسکن های اپیوئیدی مانند مورفین، کدئین، ترامادول و اکسی کدون
- بعضی داروهای ضد تهوع و داروهای آنتی کولینرژیک
- برخی داروهای ضد افسردگی
- بعضی داروهای ضد تشنج
- مکمل های آهن
- برخی آنتی اسیدهای حاوی کلسیم یا آلومینیوم
- برخی داروهای قلبی مانند بعضی مسدود کننده های کانال کلسیم
این داروها از راه های مختلف می توانند حرکات روده را کاهش دهند یا آب مدفوع را کم کنند.
نکته مهم: داروی تجویز شده را خودسرانه قطع نکنید. اگر احساس می کنید داروی بعد از عمل باعث یبوست شده است، درباره تغییر دارو یا استفاده از ملین با پزشک یا داروساز صحبت کنید.
مقالات ما:
موثرترین میوه ها و سبزیجات برای درمان یبوست مزمن
آیا بعد همه جراحی و عمل ها دچار یبوست می شویم؟
خیر. یبوست بعد از جراحی برای همه افراد اتفاق نمی افتد.
احتمال بروز یبوست به نوع عمل، میزان تحرک، رژیم غذایی، مصرف مایعات، سابقه یبوست و داروهای مصرفی بستگی دارد. برای مثال، فردی که بعد از یک عمل ساده خیلی زود حرکت می کند و مسکن اپیوئیدی مصرف نمی کند، شرایط متفاوتی با بیماری دارد که بعد از جراحی شکمی داروی مسکن قوی دریافت می کند.
بنابراین صرف انجام جراحی به معنی ایجاد قطعی یبوست نیست.
کدام جراحی ها بیشتر با یبوست همراه هستند؟
جراحی هایی که با مصرف بیشتر مسکن، کاهش تحرک، دستکاری شکم یا لگن و تغییر رژیم غذایی همراه هستند، می توانند زمینه بیشتری برای یبوست ایجاد کنند.
- جراحی روده
- جراحی کیسه صفرا
- جراحی فتق
- سزارین
- جراحی رحم و لگن
- جراحی هموروئید
- بعضی جراحی های بزرگ شکمی
جراحی های بینی و تیروئید نیز می توانند با یبوست همراه شوند، اما در این موارد نقش داروهای مسکن، کاهش فعالیت و تغییر مصرف مایعات و غذا اهمیت بیشتری دارد.
دلیل یبوست بعد از انواع جراحی
| نوع جراحی | دلیل بروز یبوست بعد از جراحی |
|---|---|
| جراحی کیسه صفرا | مصرف مسکن های اپیوئیدی، کاهش فعالیت، کاهش مصرف آب و تغییر رژیم غذایی از عوامل اصلی هستند. |
| جراحی روده | دستکاری مستقیم روده می تواند حرکات آن را برای مدتی کاهش دهد. تغییر رژیم غذایی، مسکن ها و کاهش فعالیت نیز در یبوست نقش دارند. در این گروه باید یبوست را از ایلئوس یا انسداد روده تفکیک کرد. |
| جراحی بینی | خود جراحی بینی علت مستقیم یبوست نیست. مصرف مسکن های اپیوئیدی، کاهش فعالیت، کاهش مصرف مایعات و تغییر رژیم غذایی می توانند باعث یبوست شوند. |
| جراحی رحم | درد، کاهش تحرک، مصرف مسکن های اپیوئیدی و ترس از فشار آوردن هنگام دفع از عوامل مهم هستند. بعد از جراحی های لگنی جلوگیری از زور زدن اهمیت دارد. |
| جراحی هموروئید | درد هنگام دفع می تواند باعث به تعویق انداختن دفع شود. مصرف مسکن، کاهش فعالیت و سفت شدن مدفوع نیز مشکل را تشدید می کنند. |
| جراحی تیروئید | خود جراحی تیروئید مستقیما باعث یبوست نمی شود. داروهای مسکن، کاهش فعالیت، تغییر رژیم غذایی و مصرف کم مایعات می توانند زمینه ساز یبوست باشند. |
| جراحی پروستات | کاهش تحرک، مصرف مسکن و تغییر عادت های غذایی و دفعی بعد از عمل می توانند یبوست ایجاد کنند. جلوگیری از زور زدن اهمیت دارد. |
| عمل فتق | کاهش فعالیت و مصرف داروهای مسکن از عوامل اصلی هستند. فشار آوردن هنگام دفع نیز می تواند برای بیمار آزاردهنده باشد، به همین دلیل نرم نگه داشتن مدفوع اهمیت دارد. |
جلوگیری از یبوست بعد از عمل جراحی
پیشگیری از یبوست بهتر از درمان یبوست شدید بعد از جراحی است. چند اقدام ساده می تواند کمک کننده باشد:
آب کافی بنوشید
اگر پزشک محدودیت مصرف مایعات برای شما تعیین نکرده است، آب و مایعات کافی مصرف کنید. مصرف فیبر بدون دریافت مایعات کافی می تواند نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
تحرک را زود شروع کنید
با اجازه پزشک، از تخت خارج شوید و راه بروید. میزان فعالیت باید متناسب با نوع جراحی و دستور جراح باشد.
فیبر را به رژیم غذایی اضافه کنید
میوه ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل منابع مناسب فیبر هستند. در بزرگسالان، مقدار توصیه شده فیبر غذایی حدود 22 تا 34 گرم در روز است؛ اما بعد از جراحی روده یا جراحی های خاص، مقدار و نوع فیبر باید طبق نظر پزشک تعیین شود.
نیاز به دفع را عقب نیندازید
وقتی احساس دفع دارید، آن را به تعویق نیندازید.
از زور زدن خودداری کنید
بعد از جراحی های شکمی، لگنی و هموروئید، زور زدن می تواند درد و فشار محل جراحی را افزایش دهد.
درباره ملین با پزشک صحبت کنید
اگر بعد از عمل مسکن اپیوئیدی مصرف می کنید، پزشک می تواند از ابتدا برنامه پیشگیری از یبوست و ملین مناسب را در نظر بگیرد.
مقالات ما:
شیوه های کنترل یبوست در بارداری + معرفی مواد غذایی
برای درمان یبوست بعد از جراحی چه کنیم؟
درمان به علت یبوست و نوع جراحی بستگی دارد.
- مصرف مایعات را در حد مناسب افزایش دهید.
- فعالیت و پیاده روی سبک را شروع کنید.
- غذاهای حاوی فیبر مصرف کنید.
- نیاز به دفع را عقب نیندازید.
- در صورت نیاز از ملین مناسب استفاده کنید.
- اگر مسکن اپیوئیدی مصرف می کنید، درباره برنامه پیشگیری از یبوست با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
در جراحی های روده و شکم، قبل از مصرف خودسرانه ملین باید با جراح هماهنگ شود؛ چون یبوست ممکن است در برخی موارد نشانه یک مشکل جدی تر مانند ایلئوس یا انسداد باشد.
انواع ملین ها و مکمل ها برای درمان یبوست
| نوع ملین | نمونه | کاربرد کلی |
|---|---|---|
| فیبر و حجم دهنده | پسیلیوم | افزایش حجم و نرم شدن مدفوع؛ همراه با مصرف مایعات کافی |
| اسموتیک | لاکتولوز، ماکروگل | افزایش آب داخل روده و نرم کردن مدفوع |
| محرک | بیزاکودیل، سنا | تحریک حرکات روده |
| نرم کننده مدفوع | دوکوزات | کمک به نرم شدن مدفوع |
| ملین های مقعدی | گلیسرین، بیزاکودیل شیاف | کمک به تخلیه قسمت انتهایی روده |
انتخاب ملین باید بر اساس وضعیت بیمار، نوع جراحی، داروهای مصرفی و احتمال انسداد یا ایلئوس انجام شود.
شیاف برای درمان یبوست
دو شیاف شناخته شده برای درمان یبوست، شیاف بیزاکودیل و شیاف گلیسرین یا گلیسرول هستند.
شیاف بیزاکودیل
شیاف بیزاکودیل یک ملین محرک است و با تحریک حرکات روده به دفع کمک می کند. اثر شیاف بیزاکودیل سریع تر از شکل خوراکی آن است و می تواند طی مدت کوتاهی باعث تحریک دفع شود.
شیاف گلیسرین
شیاف گلیسرین یک ملین مقعدی است که با نرم کردن مدفوع و تحریک ناحیه رکتوم به دفع کمک می کند.
نکته مهم: بعد از جراحی های روده، مقعد و برخی جراحی های لگنی، استفاده از شیاف باید با نظر پزشک انجام شود. در صورت احتمال انسداد روده یا وجود درد شکمی، استفراغ و ناتوانی در دفع گاز، خوددرمانی با ملین مناسب نیست.
مقالات ما:
معرفی 14 مکمل برای درمان قطعی یبوست
چه زمانی یبوست بعد از عمل نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر یبوست همراه با هر کدام از علائم زیر باشد، باید با پزشک یا جراح تماس بگیرید:
- درد مداوم یا شدید شکم
- نفخ شدید و پیشرونده
- استفراغ
- تب
- ناتوانی در دفع گاز
- خونریزی از مقعد یا وجود خون در مدفوع
- بدتر شدن علائم با وجود درمان
- تورم قابل توجه شکم
ناتوانی در دفع گاز همراه با درد، نفخ یا استفراغ می تواند نشانه انسداد یا اختلال جدی حرکات روده باشد و نباید با یبوست ساده اشتباه گرفته شود.
سوالات متداول شما
چند روز دفع نداشتن بعد از عمل طبیعی است؟
یک عدد ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. الگوی طبیعی دفع افراد با یکدیگر متفاوت است و نوع جراحی، داروها و وضعیت حرکات روده اهمیت دارد. اگر نداشتن دفع با عدم دفع گاز، استفراغ، نفخ شدید یا درد مداوم شکم همراه باشد، باید بررسی پزشکی انجام شود.
آیا بیهوشی باعث یبوست می شود؟
بیهوشی و خود فرایند جراحی می توانند در کاهش موقت حرکات دستگاه گوارش نقش داشته باشند. در کنار آن، مصرف مسکن، کم تحرکی و کاهش مصرف مایعات نیز اهمیت دارند.
آیا مسکن های بعد از عمل باعث یبوست می شوند؟
بله. مسکن های اپیوئیدی مانند مورفین، کدئین، ترامادول و اکسی کدون از داروهایی هستند که می توانند یبوست ایجاد کنند.
آیا می توان بعد از عمل خودسرانه ملین مصرف کرد؟
خیر، به ویژه بعد از جراحی شکم و روده. اگر احتمال انسداد، ایلئوس یا عارضه جراحی وجود داشته باشد، مصرف خودسرانه ملین می تواند مناسب نباشد. انتخاب دارو باید با توجه به نوع جراحی و وضعیت بیمار انجام شود.
آیا یبوست بعد از جراحی هموروئید خطرناک است؟
مدفوع سفت و زور زدن می تواند درد ناحیه جراحی را بیشتر کند و روند دفع را دشوارتر کند. به همین دلیل نرم نگه داشتن مدفوع و جلوگیری از زور زدن در دوران نقاهت اهمیت زیادی دارد.
اگر با وجود ملین دفع نداشته باشیم چه کنیم؟
اگر درمان موثر نبوده است، مصرف خودسرانه دوزهای بیشتر ملین کار درستی نیست. به خصوص اگر درد شکم، استفراغ، نفخ شدید یا ناتوانی در دفع گاز وجود دارد، باید توسط پزشک بررسی شوید.
جمع بندی
یبوست بعد از جراحی نتیجه ترکیب چند عامل است: کاهش تحرک، کم شدن مصرف مایعات و فیبر، تغییر عملکرد روده بعد از عمل و مصرف داروهایی مانند مسکن های اپیوئیدی.
برای پیشگیری، مصرف مایعات کافی، شروع فعالیت طبق دستور پزشک، دریافت فیبر در صورت مجاز بودن، به تعویق نینداختن دفع و توجه به اثر داروها اهمیت دارد. در صورت نیاز نیز می توان با نظر پزشک از ملین هایی مانند ماکروگل، لاکتولوز، سنا، بیزاکودیل یا شیاف های گلیسرین استفاده کرد.
اما بعد از جراحی های شکم و روده، هر یبوستی را نباید ساده در نظر گرفت. درد شدید شکم، استفراغ، نفخ قابل توجه یا ناتوانی در دفع گاز از علائمی هستند که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
توجه: این مطلب برای آموزش عمومی است و جایگزین دستور جراح یا پزشک معالج، به ویژه در روزهای اول بعد از عمل، نمی شود.
